cbam-va-hanh-trinh-huong-den-kinh-te-tuan-hoan-cua-vietnam-1

Kinh tế tuần hoàn – Giải pháp cho Việt Nam thích ứng với Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM)

Việt Nam đang đứng trước những thách thức lớn khi Cơ chế điều chỉnh biên giới cacbon (CBAM) của Liên minh châu Âu (EU) chính thức có hiệu lực. Bốn ngành công nghiệp xuất khẩu bao gồm thép, xi măng, phân bón và nhôm sẽ chịu tác động mạnh mẽ từ CBAM. Để đáp ứng yêu cầu mới, Việt Nam không chỉ cần cải thiện công nghệ sản xuất mà còn phải thực hiện các biện pháp giảm thiểu chất thải và thúc đẩy thực hành tuần hoàn. Đây là một hành trình không dễ dàng nhưng cần thiết để giữ vững thị trường xuất khẩu vào EU và bảo vệ môi trường.

Cơ chế điều chỉnh biên giới cacbon của Liên minh châu Âu sẽ bắt đầu ảnh hưởng lớn đến các ngành xuất khẩu chủ chốt của Việt Nam khi nó được áp dụng vào ngày 01/01/2026. CBAM là một phần quan trọng trong chiến lược giảm phát thải khí nhà kính của EU, nhằm khuyến khích các nước ngoài khối áp dụng các biện pháp tương tự để giảm thiểu khí thải cacbon.

Theo CBAM, những ngành hàng thuộc nhóm thép, xi măng, nhôm, phân bón, điện và khí hydro sẽ bị đánh thuế dựa trên lượng khí thải CO2 phát sinh trong quá trình sản xuất khi nhập khẩu vào EU. Trong các ngành này, Việt Nam không xuất khẩu điện và xuất khẩu không đáng kể hydro sang EU. Do vậy, các ngành công nghiệp sẽ đối mặt với áp lực lớn từ CBAM sẽ là thép, xi măng, phân bón và nhôm.

Ngành sản xuất thép

Ngành thép sẽ chịu tác động mạnh nhất từ CBAM. Với lượng khí thải cacbon cao trong quá trình sản xuất, các nhà sản xuất thép Việt sẽ phải đối mặt với chi phí tăng lên đáng kể khi xuất khẩu sang EU. Theo ước tính, chi phí này có thể tăng lên đến 20-30% do thuế CBAM. Điều này đặt ra thách thức lớn về việc cải tiến công nghệ để giảm phát thải khí nhà kính và tối ưu hóa quy trình sản xuất.

Ngành sản xuất nhôm

Đối với ngành nhôm, cường độ phát thải trong sản xuất nhôm của Việt Nam được giả định bằng mức trung bình toàn cầu do Việt Nam không có nhà máy luyện nhôm lớn. Nếu áp dụng CBAM, sản lượng và giá trị xuất khẩu nhôm của Việt Nam sẽ giảm khoảng 0.4% và 4.3% vào năm 2030, dẫn đến giảm 0.2 triệu tấn phát thải CO2. Để duy trì xuất khẩu sang EU, các doanh nghiệp nhôm cần đầu tư vào các công nghệ tiên tiến và các giải pháp xanh hơn.

cbam-va-hanh-trinh-huong-den-kinh-te-tuan-hoan-cua-vietnam-2

Ngành sản xuất phân bón và xi măng

2 ngành hàng còn lại là phân bón, xi măng chịu ảnh hưởng từ CBAM nhưng không đáng kể do lượng hàng xuất khẩu sang EU không cao.Tuy nhiên, xi măng là ngành có mức độ gây ô nhiễm về khí và bụi rất lớn nên việc giảm mức phát thải khi sản xuất là điều rất cần thiết trong giai đoạn hiện tại.

Thực hành mô hình kinh tế tuần hoàn không chỉ là xu hướng mà còn là lựa chọn tất yếu cho sự phát triển bền vững của doanh nghiệp trong bối cảnh Việt Nam là một trong năm quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi biến đổi khí hậu và yêu cầu giảm phát thải ngày càng tăng. Năm lĩnh vực trọng yếu bao gồm năng lượng, nông nghiệp, lâm nghiệp, rác thải và công nghiệp sẽ phải thực hiện cắt giảm mạnh lượng khí thải cacbon trong sản xuất. Điều này thúc đẩy các doanh nghiệp Việt Nam chuyển đổi xanh, tập trung vào giảm thiểu chất thải và thực hành tuần hoàn, hỗ trợ hành trình hướng đến nền kinh tế bền vững.

Ở cấp độ doanh nghiệp, nhiều công ty đã tiên phong trong việc áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn. Đơn cử như VinFast, tập đoàn đã triển khai các chương trình giảm thiểu rác thải với các ưu tiên: giảm rác thải tại nguồn, tái sử dụng và tái chế rác thải. Tỷ lệ rác tái chế của VinFast tăng dần qua từng năm, từ 69% năm 2021, lên 81% năm 2022 và 86% năm 2023. Đại diện VinFast chia sẻ rằng: “Chuyển đổi sang nền kinh tế tuần hoàn là tất yếu. Với quy mô sản xuất ngày càng mở rộng, những nỗ lực chủ động giảm thiểu chất thải và hướng tới mô hình kinh tế tuần hoàn có thể tạo ra sự khác biệt, mang lại cho VinFast lợi thế cạnh tranh.

Ngoài ra, Duy Tan Recycling cũng là một ví dụ điển hình về việc thực hành tuần hoàn trong sản xuất nhựa. Nhà máy của công ty đã áp dụng công nghệ “Bottle-to-Bottle” để tái chế chai nhựa đã qua sử dụng thành những sản phẩm nhựa chất lượng cao. Quy trình này giúp giảm thiểu sự phụ thuộc vào nguyên liệu từ nhiên liệu hóa thạch và đóng góp vào việc bảo vệ môi trường.

Doanh nghiệp Việt Nam đã nhận thức và bắt đầu hành trình chuyển đổi từ nền kinh tế tuyến tính sang nền kinh tế tuần hoàn, nhưng cũng cần nỗ lực để vượt qua nhiều rào cản như về công nghệ, chi phí đầu tư, quy định pháp lý, v.v… Duy Tan Recycling hiện đang gặp nhiều khó khăn trong việc thu gom và phân loại rác thải tại Việt Nam. Hầu hết rác thải không được phân loại tốt tại nguồn, khiến cho việc tái chế trở nên phức tạp. Hoạt động thu gom, tái chế còn nhỏ lẻ, tự phát, chưa tuân thủ các quy định về môi trường. Mặt khác, chi phí đầu tư cho các công nghệ mới để tái chế và tái sử dụng hiệu quả nguyên liệu là khá cao. 

cbam-va-hanh-trinh-huong-den-kinh-te-tuan-hoan-cua-vietnam-3

Chuyển đổi từ mô hình “sản xuất – tiêu thụ – tiêu hủy” sang “tái sử dụng – tái chế – tái tạo” là một quá trình lâu dài đòi hỏi sự nỗ lực của cả doanh nghiệp và người tiêu dùng. Các quy định pháp lý và quy trình thẩm định cũng tạo ra nhiều thách thức. Ví dụ, để phân hữu cơ từ bùn cá tra được công nhận, doanh nghiệp phải xây dựng đề án nghiên cứu khoa học và tiến hành nhiều thử nghiệm để chứng minh tính hiệu quả và an toàn sinh học. Dù kết quả dự án tốt, các quy định chặt chẽ về quản lý và vận chuyển chất thải vẫn làm kéo dài quá trình thẩm định và phê duyệt. 

Việc áp dụng Cơ chế điều chỉnh biên giới cacbon (CBAM) của EU đặt ra những thử thách mới cho các ngành xuất khẩu chủ lực của Việt Nam. Tuy nhiên, đây cũng là cơ hội để Việt Nam nhận thức được tầm quan trọng của chuyển đổi xanh và nền kinh tế tuần hoàn. Dù đối mặt với nhiều thách thức, việc hướng đến kinh tế tuần hoàn vẫn là mục tiêu cần thiết và khả thi, đòi hỏi sự kiên trì và hỗ trợ từ nhiều phía để đạt được sự phát triển bền vững. Chính phủ Việt Nam đã và đang hỗ trợ tích cực để thúc đẩy các doanh nghiệp giảm thiểu chất thải, thực thi ESG để hướng tới nền kinh tế tuần hoàn. 

Nguồn: Tổng hợp